Pierwsza pomoc udar cieplny

Pierwsza pomoc udar cieplny to jedna z tych umiejętności, które w upalne dni mogą realnie uratować życie — udar cieplny to stan bezpośredniego zagrożenia życia, który wymaga natychmiastowego wezwania pomocy i leczenia szpitalnego. Zgodnie z wytycznymi Głównego Inspektoratu Sanitarnego (GIS) do udaru dochodzi wtedy, gdy po dłuższym działaniu wysokiej temperatury — często połączonej z dużą wilgotnością i brakiem ruchu powietrza — temperatura ciała wzrasta tak mocno, że organizm nie jest już w stanie samodzielnie jej obniżyć. Nieleczony udar cieplny może doprowadzić do uszkodzenia narządów wewnętrznych, śpiączki, a nawet śmierci. Przedstawiamy kompletną instrukcję pierwszej pomocy przy udarze cieplnym: od rozpoznania objawów i odróżnienia udaru od wyczerpania cieplnego, przez chłodzenie krok po kroku, aż po profilaktykę, która pozwala uniknąć przegrzania w gorące dni.

Czym jest udar cieplny i czym różni się od udaru słonecznego?

Udar cieplny to ostatnie, najcięższe stadium przegrzania organizmu, do którego dochodzi, gdy ciało nie jest w stanie efektywnie odprowadzić nagromadzonego nadmiaru ciepła. Organizm utrzymuje stałą temperaturę dzięki poceniu się i rozszerzaniu naczyń krwionośnych, ale przy długotrwałej ekspozycji na wysoką temperaturę otoczenia — zwykle powyżej 35 stopni Celsjusza — mechanizmy te zawodzą. Temperatura ciała rośnie wtedy do ponad 40 stopni C, co prowadzi do uszkodzenia białek i zaburzenia pracy mózgu oraz narządów wewnętrznych. Udar słoneczny to szczególna odmiana udaru cieplnego, która powstaje w wyniku bezpośredniego działania promieni słonecznych na nieosłoniętą głowę i kark — miejscowe działanie słońca prowadzi wówczas do przekrwienia opon mózgowych i mózgu. Niezależnie od tego, czy przegrzanie wywołał upał, czy słońce, postępowanie ratownicze jest takie samo — kluczem jest szybkie schłodzenie organizmu i wezwanie pomocy.

Pierwsza pomoc udar cieplny — objawy, które powinny zaniepokoić

Udar cieplny rozwija się zwykle po wcześniejszym wyczerpaniu cieplnym i kurczach cieplnych, dlatego warto znać sygnały, które go zapowiadają. Do typowych objawów udaru cieplnego należy wysoka temperatura ciała przekraczająca 40 stopni C, a także gorąca, czerwona i sucha lub wilgotna skóra — u osoby z udarem często zanika pocenie się, choć przy udarze wywołanym wysiłkiem skóra bywa lekko wilgotna. Pojawiają się zaburzenia stanu psychicznego: dezorientacja, pobudzenie, niewyraźna mowa, drażliwość, a w cięższych przypadkach drgawki i utrata przytomności. Towarzyszą im intensywny, pulsujący ból głowy, nudności i wymioty, przyspieszony oddech oraz szybkie bicie serca. Według GIS wysoka temperatura ciała (powyżej 39 stopni C) w połączeniu z gorącą, czerwoną skórą i szybkim, dobrze wyczuwalnym tętnem to sygnał, że należy natychmiast wezwać pomoc — bez niej może dojść do śpiączki, a nawet śmierci.

Pierwsza pomoc udar cieplny — jak postępować krok po kroku

Pierwsza pomoc przy udarze cieplnym polega na jak najszybszym schłodzeniu organizmu i wezwaniu ratowników. W pierwszej kolejności zadzwoń pod numer 999 lub 112 i wezwij pogotowie — udar cieplny to stan zagrożenia życia, który wymaga leczenia w szpitalu. Następnie przenieś chorego do chłodnego, zacienionego lub klimatyzowanego miejsca i zdejmij z niego zbędne części odzieży, aby ułatwić oddawanie ciepła. Rozpocznij chłodzenie: skrapiaj ciało chłodną wodą i wachluj chorego lub włącz wentylator, aby wykorzystać zjawisko parowania, a na głowę i klatkę piersiową przyłóż zimne okłady z wody lub lodu; pomocna może być też chłodna kąpiel. Utrzymuj drożność dróg oddechowych i bądź gotowy do rozpoczęcia resuscytacji krążeniowo-oddechowej, gdyby doszło do zatrzymania krążenia. Jeśli poszkodowany jest przytomny, podawaj mu chłodne płyny w małych porcjach — ale tylko wtedy, gdy nie wymiotuje i zachowuje świadomość. Pamiętaj, że nie należy zanurzać osoby z udarem cieplnym w lodowatej wodzie, ponieważ gwałtowne schłodzenie może wywołać dreszcze, które paradoksalnie zwiększają produkcję ciepła.

Wyczerpanie cieplne — wczesne stadium, które można zatrzymać

Zanim dojdzie do pełnoobjawowego udaru, organizm zwykle wysyła sygnały ostrzegawcze w postaci wyczerpania cieplnego. Dochodzi do niego, gdy z powodu długiego przebywania w upale organizm traci nadmiar płynów i soli, a spada ciśnienie tętnicze krwi. Objawy wyczerpania cieplnego to obfite pocenie się, silne pragnienie, osłabienie i brak sił, zimna, blada i wilgotna skóra, ból głowy oraz szybkie, ale słabo wyczuwalne tętno; mogą też wystąpić nudności, wymioty i zasłabnięcia. W takiej sytuacji przenieś osobę w chłodniejsze miejsce, połóż ją i rozluźnij ubranie, rób zimne okłady na całym ciele i podawaj wodę małymi łykami. Jeśli wymiotuje, powinna niezwłocznie zgłosić się do lekarza. Jeśli mimo tych działań złe samopoczucie nie minie w ciągu pół godziny, istnieje podejrzenie udaru cieplnego i należy natychmiast wezwać pomoc.

Kto jest najbardziej narażony na udar cieplny?

Udar cieplny może dotknąć każdego, ale niektóre osoby są na niego szczególnie narażone. Według NFZ największe ryzyko dotyczy małych dzieci, u których mechanizmy termoregulacji nie są jeszcze w pełni rozwinięte, oraz osób starszych, zwłaszcza z chorobami układu krążenia. Zagrożenie rośnie także u osób podejmujących wysiłek fizyczny w upalne dni — sportowców, pracowników fizycznych i każdego, kto trenuje w słońcu, ignorując pierwsze objawy przegrzania. Ryzyko zwiększają ponadto choroby przewlekłe, otyłość, brak klimatyzacji i wentylacji oraz niektóre leki — m.in. beta-blokery, leki moczopędne, preparaty przeciwdepresyjne i antyhistaminowe. Narażone są też osoby, które nagle znalazły się w wysokiej temperaturze, na przykład podczas fali upałów na początku lata lub podróży do gorętszego klimatu — organizm potrzebuje kilku dni na aklimatyzację.

Profilaktyka — jak uniknąć udaru cieplnego w upalne dni

Udarem cieplnym można w dużej mierze zapobiegać, stosując kilka prostych zasad. W upalne dni noś luźną, przewiewną odzież z naturalnych tkanin i nakrycie głowy z szerokim rondem, które ochroni przed przegrzaniem, a oczy zasłaniaj okularami przeciwsłonecznymi z filtrem. Pij systematycznie — najlepiej wodę — i unikaj alkoholu, który upośledza termoregulację i nasila odwodnienie; zrezygnuj też z napojów moczopędnych, takich jak kawa. Ogranicz wysiłek fizyczny w najgorętszych godzinach dnia i planuj pracę oraz sport na chłodniejsze pory — według NFZ słońca najlepiej unikać między godziną jedenastą a czternastą, gdy promieniowanie jest najsilniejsze. Nigdy nie zostawiaj nikogo — dziecka, osoby starszej ani zwierzęcia — w zaparkowanym samochodzie, bo wnętrze auta potrafi rozgrzać się do temperatury zagrażającej życiu w ciągu zaledwie kilku minut, a uchylone okna nie pomagają. Stosuj krem z filtrem przeciwsłonecznym i nakładaj go co dwie godziny, ponieważ oparzenia słoneczne upośledzają zdolność organizmu do chłodzenia się.