Pierwsza pomoc przy utonięciu

Pierwsza pomoc przy utonięciu to jedna z tych umiejętności, które latem mogą realnie uratować życie — w 2025 roku w Polsce utonęły 292 osoby, a rok wcześniej aż 444, jak wynika ze statystyk Komendy Głównej Policji. Sezon letni jest pod tym względem najbardziej tragiczny: tylko w wakacje 2025 roku utonęło 122 osoby, a problem w tym, że tonący rzadko wygląda jak na filmach. Przedstawiamy kompletną instrukcję pierwszej pomocy przy utonięciu: od bezpiecznego wyciągnięcia tonącego z wody, przez ocenę oddechu i resuscytację, aż po profilaktykę, która pozwala uniknąć tragedii nad wodą.

Utonięcie w Polsce — dlaczego toniemy w ciszy

Większość osób topi się w ciszy, bez krzyku i machania rękami. Gdy woda dostanie się do dróg oddechowych, dochodzi do odruchowego zaciśnięcia strun głosowych, przez co tonący nie jest w stanie wezwać pomocy — tonięcie często wygląda jak spokojne, pozornie „wspinające się” ruchy rąk tuż pod powierzchnią wody. Według danych policji do dużej części utonięć przyczynia się alkohol — w 2025 roku został on wskazany jako przyczyna w 58 przypadkach. Do tego dochodzą kąpiel w miejscach niestrzeżonych, brak umiejętności pływania i przecenianie własnych sił. Właśnie dlatego pierwsza pomoc przy utonięciu zaczyna się nie w wodzie, lecz od bezpiecznej oceny sytuacji.

Pierwsza pomoc przy utonięciu — bezpieczeństwo ratownika jest najważniejsze

Dobry ratownik to żywy ratownik — to pierwsza i najważniejsza zasada, którą podkreślają instruktorzy ratownictwa. Osoba tonąca w każdej fazie paniki może kurczowo chwycić ratownika i wciągnąć go pod wodę, dlatego jeśli nie umiesz pływać lub tonący przewyższa cię siłą i gabarytami, pod żadnym pozorem nie wchodź do wody. Natychmiast wezwij pomoc, dzwoniąc pod numer alarmowy 112 i dokładnie opisz dyspozytorowi miejsce zdarzenia. Następnie rozejrzyj się za sprzętem ratunkowym, który pozwoli udzielić pomocy z brzegu — bojką, kołem ratunkowym, liną, wiosłem, bosakiem, kamizelką ratunkową, a nawet zwykłą plastikową butelką, którą tonący może podeprzeć się na wodzie.

Jak bezpiecznie wyciągnąć tonącego z wody

Jeśli to możliwe, ratuj tonącego z brzegu, nie wchodząc do wody. Rzuć mu linę, bojkę lub koło ratunkowe i głośno instruuj, jak się go chwycić — tonący w panice zrobi wszystko, by utrzymać się na powierzchni, i nieumyślnie może cię wciągnąć. Jeśli okoliczności wymagają wejścia do wody, weź ze sobą sprzęt wypornościowy i staraj się płynąć do tonącego, zachowując dystans, a najlepiej użyj łodzi lub pontonu. W przypadku podejrzenia urazu kręgosłupa — na przykład po skoku do wody — stabilizuj głowę i szyję poszkodowanego podczas wyciągania i transportu. Pamiętaj, że osoby przeszkolone mogą rozpocząć oddechy ratownicze już na etapie holowania do brzegu, jeśli jest to możliwe.

Pierwsza pomoc przy utonięciu krok po kroku — ocena oddechu

Po wyciągnięciu tonącego na brzeg natychmiast sprawdź jego przytomność i oddech. Zapytaj głośno, czy cię słyszy, i delikatnie potrząśnij go za ramię — jeśli nie reaguje, sprawdź oddech według zasady „widzę, słyszę, czuję”, obserwując klatkę piersiową i wsłuchując się w oddech. Osoba po tonięciu jest zwykle wychłodzona, dlatego ocenę oddechu prowadź nawet do minuty — prawidłowo powinieneś zaobserwować kilkanaście oddechów na minutę. Oddech agonalny, czyli rzadkie i nieregularne „łapanie powietrza”, traktuj jako brak oddechu. Jeżeli w jamie ustnej zalega woda, wymiociny lub roślinność, przekręć poszkodowanego na bok i udrożnij drogi oddechowe, wygarniając zawartość.

Resuscytacja tonącego — zacznij od 5 wdechów ratowniczych

Jeśli tonący nie oddycha prawidłowo, natychmiast rozpocznij resuscytację — ale zacznij od 5 wdechów ratowniczych, a nie od uciśnięć. To kluczowa różnica wobec typowego zatrzymania krążenia: do zatrzymania krążenia u topielca dochodzi w wyniku niedotlenienia, więc samo uciskanie klatki piersiowej bez dostarczenia tlenu może być nieskuteczne. Po wykonaniu 5 wdechów ponownie sprawdź oznaki życia, a następnie kontynuuj resuscytację w rytmie 30 uciśnięć klatki piersiowej na 2 wdechy, z częstotliwością około 100–120 uciśnięć na minutę i głębokością 5–6 cm. Jeśli dostępny jest automatyczny defibrylator zewnętrzny (AED), użyj go — przyklej elektrody na osuszoną klatkę piersiową i postępuj zgodnie z poleceniami urządzenia. Ponieważ zimna woda spowalnia procesy metaboliczne i opóźnia uszkodzenie mózgu, resuscytację prowadź długo, nawet u osoby, która długo przebywała pod wodą.

Pozycja bezpieczna i ochrona przed wychłodzeniem

Jeśli tonący oddycha, ale jest nieprzytomny, ułóż go w pozycji bezpiecznej. Ułożenie na boku z odchyloną do tyłu głową utrzymuje drożność dróg oddechowych i zapobiega zadławieniu w razie wymiotów, które po zachłyśnięciu wodą zdarzają się często. Następnie zdejmij mokrą odzież i szczelnie okryj poszkodowanego folią NRC lub kocem, aby zapobiec dalszemu wychłodzeniu organizmu. Regularnie — co minutę — kontroluj oddech, ponieważ to, że poszkodowany oddychał chwilę wcześniej, nie gwarantuje, że jego stan nie pogorszy się do czasu przybycia zespołu ratownictwa medycznego.

Dlaczego każda ofiara tonięcia wymaga obserwacji w szpitalu

Każda osoba po podtopieniu powinna trafić do szpitala, nawet jeśli odzyskała pełną sprawność. Dostanie się wody — wraz z zanieczyszczeniami, bakteriami i związkami chemicznymi — do płuc znacząco zwiększa ryzyko powikłań, takich jak obrzęk płuc, zapalenie płuc czy niewydolność oddechowa, które mogą pojawić się nawet do 72 godzin po zdarzeniu. To tak zwane „wtórne utonięcie”, które bywa mylone z filmowym mitem, ale stanowi realne zagrożenie i wymaga diagnostyki oraz obserwacji szpitalnej. Nie zostawiaj więc poszkodowanego w domu tylko dlatego, że „czuje się dobrze” — decyzję o dalszym postępowaniu podejmuje lekarz.

Profilaktyka — jak zapobiegać utonięciom nad wodą

Najlepsza pierwsza pomoc to taka, której nie trzeba udzielać, dlatego nad wodą kieruj się kilkoma żelaznymi zasadami. Pływaj wyłącznie w miejscach strzeżonych przez ratowników i nie przeceniaj swoich umiejętności pływackich. Nigdy nie wchodź do wody po alkoholu lub innych środkach odurzających — to jedna z najczęstszych przyczyn utonięć. Nie zostawiaj dzieci bez opieki nawet na chwilę, a podczas pływania na dłuższym dystansie używaj bojki asekuracyjnej, a w kajaku, łódce czy żaglówce — zawsze zakładaj kamizelkę ratunkową. Nie skacz do nieznanej wody, bo dno może skrywać przeszkody, a zimna woda — wywołać wstrząs termiczny.