Pozycja boczna ustalona

Pozycja boczna ustalona to jedna z najważniejszych procedur pierwszej pomocy — prosta czynność, która może zapobiec śmierci przez zadławienie u osoby nieprzytomnej. Według wytycznych Europejskiej Rady Resuscytacji (ERC) oraz Polskiej Rady Resuscytacji jest to obowiązujący standard postępowania z każdym poszkodowanym, który jest nieprzytomny, ale oddycha samodzielnie. Wbrew pozorom, to właśnie brak ułożenia w pozycji bocznej — a nie brak RKO — jest najczęstszą przyczyną śmierci osób nieprzytomnych oddychających samodzielnie.

Czym jest pozycja boczna ustalona?

Pozycja boczna ustalona (zwana też pozycją boczną bezpieczną) to ułożenie nieprzytomnego poszkodowanego na boku, z głową odchyloną ku tyłowi i ustami skierowanymi ku dołowi. Jej celem jest utrzymanie drożności dróg oddechowych i zapobieganie zadławieniu się treścią żołądkową, krwią lub śliną — bez użycia jakiegokolwiek sprzętu medycznego. Gdy osoba traci przytomność, mięśnie gardła wiotczeją, a język opada na tylną ścianę gardła, blokując dopływ powietrza. W pozycji na plecach nieprzytomny może się udusić w ciągu kilku minut, nawet jeśli jego serce nadal bije.

Pozycja boczna ustalona jest bezpieczna dla pacjenta ponieważ grawitacja utrzymuje język z dala od gardła, a wszelkie wydzieliny swobodnie wypływają z jamy ustnej. Klatka piersiowa nie jest uciskana, co ułatwia oddychanie. Procedura ta jest niezwykle skuteczna — według danych ratownictwa medycznego prawidłowe ułożenie w pozycji bocznej zmniejsza ryzyko zgonu z powodu niedrożności dróg oddechowych nawet o 70% w oczekiwaniu na przyjazd karetki.

Kiedy stosujemy pozycję boczną bezpieczną?

Pozycję bezpieczną stosujemy u osoby, która jest nieprzytomna, ale oddycha samodzielnie. Przed ułożeniem należy zawsze sprawdzić oddech — obserwuj klatkę piersiową przez 10 sekund i nasłuchuj szmeru wydychanego powietrza. Procedurę tę wykonuje się w przypadku: omdleń i nagłej utraty przytomności bez urazu, zatruć alkoholem lub substancjami psychoaktywnymi, po przebytym napadzie drgawkowym (gdy drgawki całkowicie ustąpią), przy hipoglikemii u osoby nieprzytomnej oraz w wypadkach bez podejrzenia urazu kręgosłupa.

Zgodnie z art. 162 Kodeksu karnego każdy obywatel ma obowiązek udzielenia pierwszej pomocy osobie znajdującej się w stanie zagrożenia życia. Pozycja boczna ustalona jest jedną z podstawowych czynności ratowniczych, którą może wykonać każdy świadek zdarzenia — nie potrzeba do tego żadnego sprzętu ani przeszkolenia medycznego. Wystarczy znajomość kilku prostych kroków opisanych poniżej.

Kiedy NIE wolno stosować pozycji bocznej ustalonej?

Istnieją dwa bezwzględne przeciwwskazania do zastosowania pozycji bocznej ustalonej. Po pierwsze: brak oddechu — jeśli poszkodowany nie oddycha, należy natychmiast rozpocząć resuscytację krążeniowo-oddechową (RKO: 30 uciśnięć klatki piersiowej na 2 oddechy ratownicze). Pozycja boczna NIE zastępuje RKO. Po drugie: podejrzenie urazu kręgosłupa — dotyczy to wypadków komunikacyjnych, upadków z wysokości oraz urazów głowy z utratą przytomności. W takich przypadkach nie należy poruszać poszkodowanego — ustabilizuj głowę rękami i czekaj na przyjazd pogotowia.

Dodatkowe przeciwwskazania obejmują podejrzenie złamania miednicy oraz poważne urazy klatki piersiowej. W razie wątpliwości co do stanu poszkodowanego zawsze dzwoń na numer alarmowy 112 — dyspozytor medyczny przeprowadzi Cię przez procedurę i pomoże podjąć właściwą decyzję. Pamiętaj: bezpieczeństwo ratownika jest priorytetem — najpierw oceń, czy miejsce zdarzenia jest bezpieczne.

Pozycja boczna bezpieczna krok po kroku

Oto instrukcja układania poszkodowanego w pozycji bocznej ustalonej, zgodna z wytycznymi ERC 2021. Przed rozpoczęciem upewnij się, że miejsce jest bezpieczne, rozepnij ciasne ubranie poszkodowanego, zdejmij mu okulary i usuń duże przedmioty z kieszeni. Następnie wykonaj poniższe kroki:

Krok 1 — Sprawdź oddech. Uklęknij obok poszkodowanego i oceń, czy oddycha — obserwuj ruchy klatki piersiowej przez 10 sekund. Jeśli oddech jest prawidłowy, przejdź do kolejnych kroków. Krok 2 — Ułóż bliższą rękę. Rękę poszkodowanego znajdującą się bliżej Ciebie ułóż pod kątem prostym do ciała, dłonią skierowaną ku górze. Krok 3 — Ułóż dalszą rękę. Drugą rękę poszkodowanego przełóż przez klatkę piersiową i przyłóż grzbietem dłoni do jego policzka — przytrzymaj ją tam.

Krok 4 — Zegnij dalszą nogę. Chwyć nogę poszkodowanego znajdującą się dalej od Ciebie i zegnij ją w kolanie, utrzymując stopę płasko na podłożu. Krok 5 — Obróć poszkodowanego. Trzymając za zgięte kolano, delikatnie pociągnij je ku sobie, przetaczając poszkodowanego na bok płynnym, kontrolowanym ruchem. Krok 6 — Udrożnij drogi oddechowe. Odchyl głowę poszkodowanego do tyłu, unosząc podbródek — usta powinny być skierowane ku dołowi, aby wydzieliny mogły swobodnie wypływać. Krok 7 — Kontroluj oddech. Do przyjazdu karetki regularnie sprawdzaj oddech poszkodowanego — co 2-3 minuty. Jeśli oddech zaniknie, natychmiast rozpocznij RKO.

Na który bok ułożyć poszkodowanego?

W standardowej sytuacji nie ma znaczenia, czy poszkodowany leży na prawym, czy na lewym boku — najważniejsze jest zapewnienie drożności dróg oddechowych. Istnieje jednak ważny wyjątek: kobiety w ciąży powyżej 20. tygodnia zawsze układamy na lewym boku. Ułożenie na prawym boku może spowodować ucisk macicy na żyłę główną dolną, co grozi niedotlenieniem płodu i spadkiem ciśnienia u matki.

Jeśli oczekiwanie na karetkę trwa długo, co 30 minut zmieniaj stronę, na której leży poszkodowany — zapobiega to odleżynom, poprawia krążenie i zmniejsza ryzyko ucisku na tkanki. Przy każdej zmianie boku powtórz procedurę udrożnienia dróg oddechowych i sprawdź, czy poszkodowany nadal oddycha prawidłowo.

Najczęstsze błędy przy układaniu w pozycji bocznej

Największym błędem jest brak działania w ogóle — panika i obawa przed zrobieniem krzywdy sprawiają, że wiele osób nie podejmuje żadnych czynności ratowniczych. Tymczasem osoba nieprzytomna leżąca na plecach jest w stanie bezpośredniego zagrożenia życia i każda sekunda zwłoki zwiększa ryzyko niedotlenienia mózgu. Poniżej lista najczęstszych błędów popełnianych nawet przez osoby poinstruowane:

Zbyt gwałtowne obrócenie poszkodowanego — szarpnięcie może pogłębić nierozpoznany uraz. Zawsze wykonuj płynny, kontrolowany ruch. Nieodchylona głowa po ułożeniu — jeśli głowa nie jest odgięta ku tyłowi, język nadal blokuje drogi oddechowe i cała procedura traci sens. Brak kontroli oddechu po ułożeniu — stan poszkodowanego może pogorszyć się w każdej chwili; sprawdzaj oddech regularnie.

Próba budzenia siłą — potrząsanie, polewanie wodą lub wlewanie płynów do ust osoby nieprzytomnej jest skrajnie niebezpieczne i grozi zadławieniem. Zostawienie poszkodowanego samego — nigdy nie odchodź od osoby nieprzytomnej, chyba że musisz wezwać pomoc; wtedy wróć jak najszybciej. Układanie na plecach „żeby było wygodniej" — to najgorsze, co możesz zrobić; osoba nieprzytomna leżąca na plecach może się udusić w ciągu 2-3 minut.

Pozycja boczna ustalona u dzieci, kobiet w ciąży i osób otyłych

U dzieci powyżej 1. roku życia procedura jest analogiczna jak u dorosłych, z zachowaniem proporcjonalnie mniejszej siły. U niemowląt (poniżej 1. roku) pozycji bocznej się nie stosuje — zamiast tego dziecko układa się na przedramieniu ratownika, głową skierowaną ku dołowi, co zapobiega zadławieniu i umożliwia kontrolę oddechu.

U kobiet w ciąży obowiązuje bezwzględna zasada układania na lewym boku — niezależnie od tego, z której strony podchodzisz do poszkodowanej. W przypadku osób otyłych lub bardzo ciężkich, gdy jeden ratownik nie jest w stanie samodzielnie obrócić poszkodowanego, należy wezwać drugą osobę do pomocy. Jeśli to niemożliwe, skup się na udrożnieniu dróg oddechowych w pozycji zastanej — odchyl głowę do tyłu i unieś podbródek, kontrolując oddech do przyjazdu służb.

Dlaczego warto przećwiczyć pozycję boczną ustaloną?

Teoria to za mało — w sytuacji zagrożenia życia działa się odruchowo, a odruchy kształtują się wyłącznie przez ćwiczenia praktyczne. Badania pokazują, że osoby, które przynajmniej raz przećwiczyły układanie w pozycji bocznej na fantomie lub z partnerem, wykonują tę czynność dwukrotnie szybciej i popełniają o 60% mniej błędów niż osoby znające procedurę wyłącznie z opisu. Warto poprosić kogoś bliskiego o odegranie roli poszkodowanego i przećwiczyć wszystkie siedem kroków w bezpiecznych warunkach.

Szkolenie z pierwszej pomocy to inwestycja, która zwraca się w najcenniejszej walucie — w uratowanym życiu. Kursy są dostępne w całej Polsce, wiele z nich jest bezpłatnych lub refundowanych przez pracodawcę. Obejmują one nie tylko pozycję boczną, ale też RKO, obsługę defibrylatora AED i postępowanie w najczęstszych stanach nagłych. W sytuacji zagrożenia nie ma czasu na szukanie instrukcji w telefonie — wiedza musi być w głowie i w mięśniach.