Pierwsza pomoc przy wstrząsie anafilaktycznym

Pierwsza pomoc przy wstrząsie anafilaktycznym może uratować życie, gdy organizm w kilka minut reaguje gwałtownie na alergen — anafilaksja dotyka co roku około 1–3% osób, a u dorosłych najczęściej wywołują ją leki (34%), pokarmy (31%) i jady owadów (20%), jak wynika z danych Medycyny Praktycznej. Sedno problemu jest jedno: najczęstszą przyczyną śmierci we wstrząsie anafilaktycznym jest zbyt późne podanie adrenaliny. Przedstawiamy kompletną instrukcję: od rozpoznania objawów, przez prawidłowe podanie adrenaliny z autostrzykawki, aż po ułożenie poszkodowanego i wezwanie pomocy.

Czym jest wstrząs anafilaktyczny i dlaczego zagraża życiu

Wstrząs anafilaktyczny (anafilaksja) to najcięższa postać reakcji alergicznej — szybko rozwijająca się, ogólnoustrojowa reakcja nadwrażliwości, która prowadzi do gwałtownego spadku ciśnienia tętniczego. W kontakcie z alergenem organizm uwalnia duże ilości histaminy, przez co naczynia krwionośne się rozszerzają, a krew ucieka z krążenia. Równolegle może narastać obrzęk krtani, który zamyka drogi oddechowe i uniemożliwia oddychanie. Bez pomocy wstrząs prowadzi do utraty przytomności, a w skrajnych przypadkach do nagłego zatrzymania krążenia.

Najczęstsze przyczyny wstrząsu anafilaktycznego

Najczęstszymi wyzwalaczami anafilaksji u dorosłych są leki, pokarmy i jady owadów błonkoskrzydłych, takich jak pszczoła, osa i szerszeń. Wśród leków prym wiodą antybiotyki (np. penicylina) i niesteroidowe leki przeciwzapalne, a wśród pokarmów orzeszki ziemne, orzechy laskowe, ryby i skorupiaki. U dzieci dominują pokarmy — jaja kurze, mleko krowie, orzechy i soja. Rzadziej wstrząs wywołują lateks, środki kontrastowe używane w radiologii czy wysiłek fizyczny. Warto pamiętać, że reakcja może pojawić się także u osoby, która nigdy wcześniej nie miała alergii.

Objawy wstrząsu anafilaktycznego — jak rozpoznać zagrożenie

Objawy pojawiają się zwykle w ciągu kilku minut od kontaktu z alergenem — u ponad 90% chorych do 30 minut — i dotyczą więcej niż jednego układu w organizmie. W około 80–90% przypadków pierwsze są zmiany skórne: pokrzywka, rumień i obrzęk warg, języka lub powiek. Sygnały alarmowe to także duszność, świszczący oddech i chrypka ze strony dróg oddechowych oraz spadek ciśnienia, zawroty głowy i utrata przytomności. Dochodzą do tego bóle brzucha, wymioty i biegunka. Jeśli po użądleniu lub posiłku widzisz kilka z tych objawów naraz, działaj natychmiast.

Pierwsza pomoc przy wstrząsie anafilaktycznym krok po kroku

Pierwsza pomoc przy wstrząsie anafilaktycznym zaczyna się od przerwania kontaktu z alergenem. Po użądleniu przez osę lub pszczołę usuń żądło, ale nie ściskaj go palcami, by nie wtłoczyć więcej jadu. Następnie natychmiast zadzwoń pod numer 112 lub 999 i powiedz dyspozytorowi, że podejrzewasz wstrząs anafilaktyczny. Jeśli poszkodowany ma przy sobie przepisaną przez lekarza adrenalinę, podaj ją. Ułóż chorego w pozycji leżącej z uniesionymi nogami, a przy duszności w pozycji półsiedzącej. Monitoruj oddech i przytomność do przyjazdu ratowników.

Adrenalina — jak prawidłowo podać autostrzykawkę

Adrenalina to lek pierwszego rzutu, który odwraca skutki wstrząsu anafilaktycznego — zwęża naczynia, podnosi ciśnienie i rozkurcza oskrzela. Najprostszą formą do podania przez świadka jest autostrzykawka (np. EpiPen): zdejmij nakładkę zabezpieczającą, przyłóż urządzenie do zewnętrznej części uda i dociśnij mocno do usłyszenia kliknięcia. Przytrzymaj przyciśnięte przez około 10 sekund, a po wyjęciu rozmasuj miejsce wkłucia. Autostrzykawkę można podać przez ubranie. Nigdy nie podawaj adrenaliny dożylnie ani w okolice serca — robi to wyłącznie zespół ratownictwa medycznego.

Co dzieje się po podaniu adrenaliny

Podanie adrenaliny nie kończy akcji ratunkowej. Jeśli po 5–15 minutach objawy nie ustępują, można podać drugą dawkę z kolejnej autostrzykawki. Każda osoba po wstrząsie anafilaktycznym musi trafić do szpitala na obserwację, zwykle trwającą od 8 do 24 godzin, bo objawy mogą powrócić (tzw. reakcja dwufazowa). Po wypisie pacjent otrzymuje receptę na adrenalinę i skierowanie do alergologa. Osoby z grupy ryzyka powinny nosić przy sobie dwie autostrzykawki oraz bransoletkę medyczną z informacją o alergii.