Pierwsza pomoc hipotermia

Pierwsza pomoc hipotermia to zestaw działań ratowniczych, które należy podjąć, gdy temperatura ciała poszkodowanego spada poniżej 35°C. Hipotermia to stan bezpośredniego zagrożenia życia — w Polsce z powodu wychłodzenia umiera kilkaset osób rocznie, a wiele z tych zgonów można by uniknąć dzięki szybkiej i prawidłowej reakcji świadków. Przedstawiamy, jak rozpoznać objawy hipotermii, jakie są jej stopnie i jak udzielić pierwszej pomocy krok po kroku — zgodnie z wytycznymi Narodowego Funduszu Zdrowia oraz Polskiej Rady Resuscytacji.

Czym jest hipotermia i dlaczego jest groźna

Hipotermia, nazywana również wychłodzeniem lub oziębieniem, to stan, w którym temperatura wewnętrzna (głęboka) ciała spada poniżej 35°C. Dochodzi do niej, gdy organizm traci ciepło szybciej, niż jest w stanie je wytworzyć. Naturalnym mechanizmem obronnym jest skurcz naczyń krwionośnych — organizm priorytetowo kieruje ciepłą krew do serca i mózgu, kosztem kończyn i skóry. Kiedy te mechanizmy przestają wystarczać, funkcje życiowe stopniowo spowalniają, a przy temperaturze 25–28°C może dojść do nagłego zatrzymania krążenia.

Ciało traci temperaturę głównie przez promieniowanie (wiatr zwiększa tę utratę) oraz przez bezpośredni kontakt z zimnymi powierzchniami. Woda przewodzi ciepło około 25 razy szybciej niż powietrze — dlatego wpadnięcie do zimnej wody prowadzi do wychłodzenia w ciągu kilku minut. Nawet w dodatnich temperaturach (5–10°C) długotrwałe przebywanie w mokrym ubraniu może doprowadzić do hipotermii.

Stopnie hipotermii — od dreszczy do zatrzymania krążenia

Hipotermię łagodną (32–35°C) rozpoznaje się po silnych dreszczach, przyspieszonym tętnie i oddechu. Poszkodowany jest przytomny, może skarżyć się na osłabienie, ból i zawroty głowy oraz trudności z mówieniem. To ostatni moment, w którym organizm aktywnie walczy o ogrzanie się.

W hipotermii umiarkowanej (28–32°C) dreszcze ustają — i jest to sygnał alarmowy, a nie oznaka poprawy. Pojawia się dezorientacja, apatia, spowolnienie psychoruchowe i zaburzenia mowy. Poszkodowany może sprawiać wrażenie osoby nietrzeźwej — zatacza się, mówi niewyraźnie, jest senny i obojętny. W tym stadium tętno staje się niemiarowe, a skóra na klatce piersiowej jest chłodna w dotyku.

Hipotermia ciężka (poniżej 28°C) to stan krytyczny — poszkodowany jest nieprzytomny, oddech jest bardzo płytki i wolny, a tętno ledwo wyczuwalne. Źrenice mogą być rozszerzone i niereagujące na światło. W temperaturze poniżej 24°C dochodzi do zatrzymania akcji serca. Paradoksalnie, rokowania w hipotermii bywają lepsze niż w innych stanach zagrożenia życia — spowolniony metabolizm oznacza wolniejsze zmiany degeneracyjne, co daje więcej czasu na skuteczną resuscytację.

Grupy szczególnego ryzyka

Najszybciej wychładzają się dzieci i niemowlęta — ze względu na duży stosunek powierzchni ciała do masy oraz niedojrzałe mechanizmy termoregulacji. Niemowlęta nie mają zdolności termogenezy drżeniowej i polegają wyłącznie na rozpadzie brunatnej tkanki tłuszczowej, której zapasy są nieodnawialne. Noworodek może wpaść w hipotermię nawet w pozornie ciepłym pomieszczeniu.

Osoby starsze są narażone ze względu na zaburzoną termoregulację i współistniejące choroby. Demencja, choroba Parkinsona czy przebyty udar upośledzają odczuwanie zimna i ocenę otoczenia. Alkohol jest szczególnie niebezpieczny — rozszerza naczynia krwionośne w skórze, zwiększając utratę ciepła, i zaburza naturalną reakcję obronną organizmu. Wiele ofiar hipotermii w Polsce to osoby nietrzeźwe, które zasnęły na mrozie.

Pierwsza pomoc hipotermia krok po kroku

Krok 1: Oceń bezpieczeństwo i wezwij pomoc. Upewnij się, że możesz bezpiecznie podejść do poszkodowanego. Natychmiast zadzwoń pod numer 112 i poinformuj dyspozytora o podejrzeniu hipotermii. Jeśli poszkodowany jest nieprzytomny, sprawdź oddech — w hipotermii ocena powinna trwać do 60 sekund, ponieważ funkcje życiowe są spowolnione.

Krok 2: Przenieś poszkodowanego w ciepłe, osłonięte od wiatru miejsce. Rób to bardzo ostrożnie i delikatnie — gwałtowne ruchy mogą spowodować przemieszczenie zimnej krwi z kończyn do serca i wywołać zaburzenia rytmu. Unikaj zbędnego poruszania kończynami poszkodowanego.

Krok 3: Zdejmij mokre ubrania. W razie potrzeby rozetnij je, zamiast ściągać — każdy dodatkowy ruch to ryzyko. Nigdy nie masuj ani nie pocieraj zimnych kończyn, nie nacieraj też śniegiem. Rozgrzewanie musi zachodzić stopniowo i od wewnątrz.

Krok 4: Okryj poszkodowanego ciepłym kocem, śpiworem lub folią NRC (złoto-srebrną), którą znajdziesz w każdej apteczce. Zastosuj kilka warstw i izoluj od zimnego podłoża. Nie zapomnij o głowie i szyi — przez nie ucieka najwięcej ciepła. Rozpocznij ogrzewanie od okolicy pleców, szyi i głowy. Możesz użyć chemicznych pakietów grzewczych, ale nie przykładaj ich bezpośrednio do gołej skóry.

Krok 5: Jeśli poszkodowany jest przytomny i może przełykać, podaj ciepłe, słodkie napoje — najlepiej herbatę z cukrem. Nigdy nie podawaj alkoholu — alkohol paradoksalnie zwiększa utratę ciepła i pogłębia hipotermię. Poszkodowanemu nieprzytomnemu nie podawaj nic do picia.

Krok 6: Jeśli poszkodowany przestał oddychać, natychmiast rozpocznij resuscytację krążeniowo-oddechową (RKO). W hipotermii wykonaj do trzech wyładowań AED. Nie przerywaj RKO do przyjazdu służb ratunkowych — w hipotermii istnieje szansa na przywrócenie czynności życiowych nawet po dłuższym czasie, o ile poszkodowany zostanie ogrzany w warunkach szpitalnych.

Pierwsza pomoc hipotermia: czego absolutnie nie robić

Nie ogrzewaj poszkodowanego gwałtownie przy użyciu kaloryfera, termoforu z gorącą wodą czy gorącej kąpieli. Szybkie ogrzanie może wywołać groźne zaburzenia rytmu serca, w tym migotanie komór. Nie podawaj alkoholu ani papierosów — ani w celach „rozgrzewających", ani w żadnym innym celu. Nie masuj, nie pocieraj i nie nacieraj śniegiem odmrożonych części ciała — kryształki lodu w tkankach działają jak mikroostrza i pocieranie pogłębia uszkodzenia. Nie pozostawiaj poszkodowanego samego — monitoruj jego stan do przyjazdu służb.

Odmrożenia — częste powikłanie hipotermii

Odmrożenie to miejscowe uszkodzenie tkanek, do którego dochodzi, gdy temperatura skóry spada poniżej 0°C. Najczęściej dotyka palców rąk i stóp, nosa oraz uszu. W odmrożeniu I stopnia skóra jest woskowoblada, z przeczulicą — nadmierną wrażliwością na dotyk i ból. Odmrożenie II stopnia objawia się pęcherzami, które pojawiają się 2–3 dni po urazie, natomiast III i IV stopień oznaczają już martwicę tkanek wymagającą leczenia chirurgicznego. Pierwsza pomoc przy odmrożeniu polega na zabezpieczeniu rany jałowym opatrunkiem i stopniowym ogrzewaniu — najbezpieczniej przez zanurzenie odmrożonej kończyny w wodzie o temperaturze 40–42°C.

Profilaktyka — jak uniknąć hipotermii

Ubranie musi być adekwatne do warunków — warstwowe, z materiałów oddychających (poliester, wełna), nigdy bawełniane. Bawełna chłonie wilgoć i długo schnie, dramatycznie przyspieszając utratę ciepła. Chroń głowę, szyję i dłonie — tędy ucieka najwięcej ciepła. Nie wychodź na mróz głodny ani odwodniony — organizm potrzebuje energii i płynów do produkcji ciepła. Planując podróż samochodem zimą, zabierz ze sobą koce, ciepłe napoje i dodatkowe paliwo. Nie ignoruj osoby leżącej na mrozie — twój telefon pod 112 może uratować komuś życie. Każdej zimy w Polsce z powodu hipotermii umiera kilkaset osób — nie bądź obojętny.