Pierwsza pomoc przy zatruciu grzybami

Pierwsza pomoc przy zatruciu grzybami polega przede wszystkim na natychmiastowym wezwaniu pogotowia i zabezpieczeniu resztek grzybów do badań toksykologicznych. Zatrucia grzybami mają w Polsce charakter sezonowy — najwięcej przypadków odnotowuje się jesienią, w szczycie grzybobrania. Przedstawiamy, jak rozpoznać objawy zatrucia, co robić krok po kroku i jakich błędów bezwzględnie unikać.

Dlaczego zatrucie grzybami jest niebezpieczne

Najgroźniejsze są zatrucia grzybami zawierającymi amatoksyny, przede wszystkim muchomorem sromotnikowym. Toksyny te nieodwracalnie uszkadzają wątrobę, a w najcięższych przypadkach prowadzą do niewydolności wielonarządowej i śmierci. W 2024 roku Państwowa Inspekcja Sanitarna odnotowała w Polsce 13 zatruć grzybami — 11 osób wymagało hospitalizacji, a jedna zmarła.

Skala zagrożenia bywa niedoceniana, bo zatrucie grzybami rozwija się podstępnie. W sierpniu 2024 roku do Instytutu „Pomnik-Centrum Zdrowia Dziecka” trafiło dziecko zatrute muchomorem sromotnikowym, które wymagało leczenia na oddziale intensywnej terapii oraz przeszczepienia wątroby. To właśnie ten gatunek bywa mylony z jadalną czubajką kanią i gąską zieloną — a jedna pomyłka przy grzybobraniu może kosztować życie.

Objawy zatrucia grzybami

Objawy zatrucia grzybami mogą pojawić się już po kilku godzinach, ale potrafią też wystąpić z opóźnieniem nawet do 24 godzin. Najczęściej przypominają niestrawność lub infekcję przewodu pokarmowego: nudności, wymioty, ból brzucha i głowy, biegunka oraz podwyższona temperatura ciała. Im dłuższy czas od zjedzenia grzybów do pierwszych objawów, tym zatrucie jest z reguły groźniejsze — wskazuje na toksyny uszkadzające narządy wewnętrzne.

Przy zatruciu muchomorem sromotnikowym objawy pojawiają się zwykle po 6-12 godzinach. Początkowo to uporczywy ból brzucha, gwałtowna i wodnista biegunka, wymioty oraz ogólne osłabienie. Niebezpieczny jest tak zwany okres pozornej poprawy — po jednym lub dwóch dniach dolegliwości chwilowo ustępują, ale amatoksyny zdążyły już wniknąć do komórek wątroby i po cichu ją niszczą.

W dalszym przebiegu pojawiają się objawy uszkodzenia wątroby i nerek: żółtaczka, ciemne zabarwienie moczu, krwawienia wewnętrzne i zaburzenia świadomości. Mogą też wystąpić drgawki, zaburzenia rytmu serca i utrata przytomności. Brak objawów bezpośrednio po posiłku nie wyklucza ciężkiego zatrucia, dlatego z wizytą u lekarza nigdy nie należy czekać.

Muchomor sromotnikowy — grzyb, który najczęściej zabija

Muchomor sromotnikowy (Amanita phalloides) odpowiada za najcięższe i najczęściej śmiertelne zatrucia grzybami w Polsce. Mylony jest z czubajką kanią oraz gąską zieloną, a jego oliwkowo-zielonkawy kapelusz łatwo przeoczyć wśród liści. Nawet niewielka ilość grzyba może być śmiertelna — dlatego przy jakichkolwiek wątpliwościach grzyba należy po prostu nie zbierać.

Nie tylko muchomor sromotnikowy bywa mylony z grzybami jadalnymi. Lisówka pomarańczowa bywa wzięta za kurkę, goryczak żółciowy za borowika, a muchomor plamisty za czubajkę kanię. Stacje sanitarno-epidemiologiczne radzą początkującym grzybiarzom zbierać wyłącznie grzyby rurkowe z „siateczką” od spodu kapelusza, które najłatwiej bezpiecznie rozpoznać.

Pierwsza pomoc przy zatruciu grzybami krok po kroku

Pierwsza pomoc przy zatruciu grzybami zaczyna się od natychmiastowego wezwania pogotowia ratunkowego pod numerem 112. To stan zagrożenia życia, dlatego nie czekaj na nasilenie objawów — w trakcie rozmowy wyraźnie zaznacz, że podejrzewasz zatrucie grzybami. Do lekarza powinny zgłosić się wszystkie osoby, które jadły ten sam posiłek, nawet jeśli nie mają żadnych dolegliwości.

Jeśli od zjedzenia grzybów minęło zaledwie kilka godzin, można sprowokować wymioty, aby usunąć resztki z żołądka. Tego zabiegu nie wolno jednak wykonywać u osoby nieprzytomnej, z zaburzeniami świadomości ani u małych dzieci. Zabezpiecz resztki grzybów, potrawy oraz próbki wymiocin — przekaż je ratownikom, bo umożliwią laboratoryjne oznaczenie toksyny i wdrożenie właściwego leczenia.

Przytomnej osobie podawaj do picia duże ilości wody, aby zapobiec odwodnieniu wywołanemu biegunką i wymiotami. Jeśli poszkodowany traci przytomność, ułóż go w pozycji bocznej ustalonej, aby nie zakrztusił się wymiocinami. Do czasu przyjazdu karetki monitoruj oddech i tętno, a w razie zatrzymania akcji serca rozpocznij resuscytację krążeniowo-oddechową.

Czego nie wolno robić przy zatruciu grzybami

Przy zatruciu grzybami nie podawaj choremu mleka ani alkoholu. Płyny te przyspieszają przenikanie toksyn z przewodu pokarmowego do krwiobiegu, przez co organizm wchłania ich znacznie więcej. Nie podawaj też środków przeczyszczających ani leków przeciwbólowych — mogą pogorszyć stan chorego, a środki przeciwbólowe dodatkowo maskują objawy i utrudniają postawienie diagnozy.

Jak uniknąć zatrucia grzybami

Podstawowa zasada jest prosta: zbieraj tylko grzyby, które znasz i co do których nie masz żadnych wątpliwości. Unikaj małych okazów bez wyraźnych cech gatunku i zbieraj grzyby do przewiewnego koszyka, nigdy do plastikowej torby. Przy wątpliwościach przynieś grzyby do najbliższej stacji sanitarno-epidemiologicznej, gdzie grzyboznawca lub klasyfikator bezpłatnie oceni, czy są jadalne, niejadalne czy trujące.

Grzybów powinny unikać dzieci, kobiety w ciąży i karmiące, osoby starsze oraz osoby z zaburzeniami pracy przewodu pokarmowego. Grzyby nie mają wartości odżywczych, a są ciężkostrawne — nawet niewielka ilość może u dziecka wywołać poważne konsekwencje. Jesienią w polskich lasach trwa szczyt grzybobrania, dlatego ostrożność i pewność co do rozpoznania gatunku powinny towarzyszyć każdemu wyjściu na grzyby.